Dược Học Đời Sống
Trang chủ › Cảnh Báo Dược Phẩm

Tác hại đối với hệ gan thận khi uống thuốc quá liều chỉ định

Ban biên tập Dược Học Đời Sống · · Cập nhật
Tác hại đối với hệ gan thận khi uống thuốc quá liều chỉ định

Uống thuốc vượt liều chỉ định, kể cả những thuốc quen thuộc như thuốc hạ sốt giảm đau, có thể gây tổn thương gan cấp, suy thận cấp hoặc làm bệnh gan, thận sẵn có nặng hơn. Lý do là gan là nơi chuyển hóa phần lớn thuốc, còn thận là nơi đào thải thuốc và chất chuyển hóa; khi lượng thuốc vượt khả năng xử lý, chính hai cơ quan này chịu tổn hại đầu tiên. Bài viết giải thích cơ chế, các tình huống quá liều hay gặp, dấu hiệu cảnh báo và cách dùng thuốc an toàn.

Gan và thận xử lý thuốc như thế nào

Sau khi được hấp thu, phần lớn thuốc đi qua gan. Tại đây, hệ enzym biến đổi thuốc thành dạng dễ đào thải hơn. Trong quá trình đó, một số thuốc tạo ra chất chuyển hóa trung gian có khả năng gây độc; ở liều bình thường, gan có cơ chế trung hòa, nhưng khi quá liều, cơ chế này bị quá tải và tế bào gan bị tổn thương.

Thận lọc máu, đào thải thuốc và chất chuyển hóa qua nước tiểu. Một số thuốc có thể gây hại trực tiếp lên ống thận, một số khác làm giảm lưu lượng máu đến thận. Khi thận suy giảm, thuốc tích tụ trong máu, càng làm tăng độc tính, tạo thành vòng xoắn bệnh lý.

Những tình huống quá liều thường gặp trong đời sống

Dùng trùng hoạt chất mà không biết

Đây là tình huống phổ biến nhất. Ví dụ, paracetamol có mặt trong rất nhiều thuốc cảm cúm, thuốc giảm đau phối hợp, siro cho trẻ. Một người uống thuốc hạ sốt, đồng thời uống thêm gói cảm cúm, có thể vô tình vượt liều paracetamol tối đa trong ngày. Quá liều paracetamol là một nguyên nhân quan trọng gây tổn thương gan cấp do thuốc.

Tự tăng liều vì “chưa đỡ”

Khi đau nhiều, sốt cao, người bệnh thường uống thêm hoặc rút ngắn khoảng cách giữa các liều. Điều này làm nồng độ thuốc tăng vượt mức an toàn.

Dùng thuốc giảm đau chống viêm kéo dài

Nhóm thuốc giảm đau chống viêm không steroid như ibuprofen, diclofenac, nếu dùng liều cao hoặc kéo dài, đặc biệt ở người cao tuổi, người mất nước, người đang dùng thuốc lợi tiểu hoặc thuốc huyết áp nhóm nhất định, có thể ảnh hưởng chức năng thận.

Thảo dược và thực phẩm chức năng

Uống quá nhiều trà thảo mộc, thuốc nam, thực phẩm chức năng, đặc biệt sản phẩm không rõ nguồn gốc hoặc bị trộn tân dược, cũng là nguyên nhân gây hại gan thận. Bài cảnh báo lạm dụng trà thảo mộc trôi nổi và bài thực phẩm chức năng chứa chất cấm phân tích rõ những rủi ro này.

Kết hợp với rượu

Rượu làm thay đổi hoạt động của enzym gan và làm giảm khả năng tự bảo vệ của tế bào gan. Người uống rượu thường xuyên có thể bị tổn thương gan ở liều thuốc thấp hơn người khác.

Dấu hiệu cảnh báo

Cơ quanDấu hiệu sớmDấu hiệu nặng
GanBuồn nôn, chán ăn, mệt mỏi, đau tức vùng hạ sườn phảiVàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm, phân bạc màu, chảy máu bất thường, lơ mơ
ThậnTiểu ít hơn bình thường, phù nhẹ mắt cá chân, mệtGần như không tiểu, phù toàn thân, khó thở, buồn nôn nhiều, lú lẫn

Điều đáng lo là tổn thương gan do quá liều một số thuốc có thể không biểu hiện rõ trong những giờ đầu. Người bệnh cảm thấy “không sao” nhưng tổn thương vẫn đang tiến triển. Vì vậy, khi biết hoặc nghi đã uống quá liều, cần đến cơ sở y tế ngay cả khi chưa có triệu chứng, để được đánh giá và điều trị kịp thời.

Ai có nguy cơ cao hơn

  • Người cao tuổi, do chức năng gan thận suy giảm theo tuổi.
  • Trẻ em, nhất là khi người lớn tự quy đổi liều từ thuốc người lớn.
  • Người có bệnh gan (viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, xơ gan) hoặc bệnh thận mạn.
  • Người uống rượu thường xuyên, người suy dinh dưỡng, nhịn ăn kéo dài.
  • Người dùng nhiều loại thuốc cùng lúc.
  • Người bị mất nước do sốt cao, tiêu chảy, nôn ói.

Dùng thuốc an toàn cho gan thận

  1. Đọc kỹ thành phần trên mọi thuốc, kể cả thuốc không kê đơn, để tránh trùng hoạt chất.
  2. Tuân thủ liều và khoảng cách giữa các liều theo hướng dẫn của bác sĩ, dược sĩ hoặc tờ hướng dẫn sử dụng.
  3. Dùng dụng cụ đo đi kèm cho thuốc nước, không dùng thìa ăn cơm.
  4. Không tự tăng liều khi thấy chưa đỡ; hãy liên hệ bác sĩ.
  5. Báo cho bác sĩ, dược sĩ về bệnh gan thận, thói quen uống rượu và mọi sản phẩm đang dùng.
  6. Uống đủ nước khi bị sốt, tiêu chảy, nếu không có chỉ định hạn chế nước.
  7. Cất thuốc xa tầm tay trẻ em, giữ nguyên bao bì gốc để biết thành phần.

Ngoài ra, việc tự ý phối hợp thuốc tây với thảo dược cũng có thể làm thay đổi cách gan xử lý thuốc, như được giải thích trong bài tại sao không nên tự ý kết hợp thuốc tây và thảo dược.

Khi nghi uống quá liều

Gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế ngay. Mang theo vỏ hộp, vỉ thuốc, ghi lại thời điểm uống và ước lượng số viên đã dùng. Không tự gây nôn hay tự dùng “thuốc giải” khi chưa có hướng dẫn. Với một số loại quá liều, có thuốc giải đặc hiệu và hiệu quả phụ thuộc nhiều vào thời gian, vì vậy đến viện sớm rất quan trọng. Nếu liên quan đến thảo dược, hãy tham khảo thêm bài cách xử trí khẩn cấp khi ngộ độc thảo dược.

Theo dõi định kỳ khi dùng thuốc dài ngày

Với người phải dùng thuốc lâu dài như thuốc điều trị lao, thuốc chống động kinh, thuốc hạ mỡ máu, một số thuốc điều trị bệnh khớp hay thuốc kháng virus, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm men gan, chức năng thận định kỳ. Hãy tuân thủ lịch tái khám và xét nghiệm, đừng bỏ qua vì thấy “vẫn khỏe”. Phát hiện sớm thay đổi trong xét nghiệm giúp bác sĩ điều chỉnh liều hoặc đổi thuốc trước khi tổn thương trở nên nghiêm trọng.

Kết luận

Liều chỉ định không phải là con số tùy ý mà là ranh giới giữa hiệu quả và an toàn. Phần lớn tổn thương gan thận do thuốc có thể phòng tránh bằng cách đọc kỹ thành phần, không trùng thuốc, không tự tăng liều và trao đổi với dược sĩ, bác sĩ. Khi nghi quá liều, đừng chờ triệu chứng xuất hiện mới đi khám.

Câu hỏi thường gặp

Uống quá liều paracetamol bao lâu thì có triệu chứng?

Triệu chứng tổn thương gan có thể không xuất hiện rõ trong những giờ đầu, dù tổn thương đang tiến triển. Vì vậy, khi nghi quá liều, cần đến cơ sở y tế ngay, không chờ đến khi có triệu chứng.

Người có men gan cao có uống thuốc giảm đau được không?

Tùy loại thuốc và mức độ bệnh gan. Hãy báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ về tình trạng men gan để được lựa chọn thuốc và liều phù hợp, không tự mua dùng kéo dài.

Làm sao biết thận bị ảnh hưởng do thuốc?

Dấu hiệu có thể gồm tiểu ít, phù, mệt mỏi, buồn nôn, nhưng giai đoạn đầu thường không rõ. Xét nghiệm máu và nước tiểu theo chỉ định của bác sĩ là cách phát hiện chính xác.

Thuốc thảo dược có gây hại gan thận không?

Có thể, nhất là khi dùng quá nhiều, kéo dài, nhầm loài, nhiễm tạp chất hoặc bị trộn tân dược. Thảo dược cũng cần được dùng có hướng dẫn như thuốc.

Bài liên quan