Dầu tràm, dầu gió cho trẻ nhỏ mùa đông: loại nào an toàn

Với trẻ dưới 2 tuổi, cha mẹ nên tránh hoàn toàn các loại dầu gió, cao xoa và dầu có long não (camphor) hoặc menthol nồng độ cao. Dầu tràm nguyên chất có thể dùng cho bé nhưng chỉ với lượng rất nhỏ, ở lòng bàn chân, lưng hoặc ngực, không bao giờ bôi vào mũi, miệng hay vùng mặt. Nếu trẻ lỡ nuốt hoặc mút phải các loại dầu này, cần đưa đi cấp cứu ngay chứ không chờ xem có triệu chứng hay không.

Khi miền Bắc vào gió mùa, tủ thuốc nhiều gia đình lại có thêm lọ dầu gió, hũ cao xoa, chai dầu khuynh diệp. Thói quen “xoa dầu cho ấm” được truyền qua nhiều thế hệ, nhưng cơ thể trẻ nhỏ phản ứng với tinh dầu và long não rất khác người lớn. Bài viết này tách bạch từng loại sản phẩm, dựa trên khuyến cáo của cơ quan y tế công cộng và bệnh viện, để phụ huynh biết thứ gì có thể giữ trong tủ, thứ gì nên cất xa tầm tay con.

Long não: thành phần đáng ngại nhất trong tủ thuốc mùa lạnh

Long não có mặt trong nhiều dạng: viên long não để chống gián, sáp xoa ngực, dầu xoa bóp, một số dầu gió dạng lăn. Trang thông tin về long não của Sở Y tế thành phố New York nêu rõ trẻ có thể co giật khi ngậm, ăn phải long não, khi được bôi lượng lớn sáp hoặc dầu, hay khi người lớn cho long não vào nước máy tạo ẩm. Các biểu hiện khác gồm đau bụng, buồn nôn, nôn, quấy khóc, kích động, và có thể khởi phát rất nhanh, chỉ sau 5 đến 20 phút.

Cơ quan này khuyên không dùng bất kỳ sản phẩm long não nào cho trẻ nhỏ, đặc biệt trẻ dưới 2 tuổi. Họ cũng cảnh báo sản phẩm không có nhãn đầy đủ, chỉ dán hình con hươu, con gấu hay chiếc thuyền trên túi nhựa trong, là hàng không an toàn. Ở Việt Nam, viên long não trắng bán ở chợ thường được đóng gói đúng kiểu này.

Trang tra cứu thuốc của New Zealand Healthify về sáp xoa và dung dịch xông còn đi xa hơn: họ cho rằng các loại sáp xoa ngực không có lợi ích được chứng minh, có thể gây ngộ độc, và khuyên gia đình có con nhỏ đừng để chúng trong nhà. Theo trang này, chỉ khoảng 5 ml dầu long não có thể gây tử vong; khoảng 2 ml dầu khuynh diệp, chưa đến nửa thìa cà phê, đủ gây ngộ độc đáng kể ở trẻ sơ sinh.

Phân loại các lọ dầu quen thuộc trong nhà

Không phải lọ dầu nào cũng giống nhau. Cách nhanh nhất là đọc mục thành phần trên nhãn và xếp vào một trong ba nhóm dưới đây.

Nhóm sản phẩm	Thành phần cần để ý	Với trẻ dưới 2 tuổi
Viên long não, dầu long não, sáp xoa ngực	Camphor	Không dùng (theo Sở Y tế New York và Healthify)
Dầu gió, cao xoa dạng nóng	Menthol, camphor, methyl salicylate, tinh dầu khuynh diệp	Tránh; nếu nhãn có camphor thì xếp vào nhóm trên
Dầu tràm nguyên chất	Tinh dầu cây tràm (Melaleuca)	Dùng lượng rất nhỏ, đúng vị trí, theo hướng dẫn bên dưới

Bảng trên chỉ là cách sắp xếp để dễ nhớ. Một số sản phẩm ghi “dầu tràm” nhưng phối thêm menthol hoặc long não, nên tên gọi trên vỏ không đủ để yên tâm; thành phần mới là thứ quyết định.

Dùng dầu tràm cho bé thế nào cho đúng

Bài hướng dẫn của Vinmec về cách bôi dầu tràm cho trẻ sơ sinh đưa ra các mốc khá cụ thể mà phụ huynh có thể áp dụng:

• Liều lượng: khoảng 3 đến 5 giọt khi pha nước tắm; khi massage, thoa lòng bàn tay, lòng bàn chân hay chỗ côn trùng đốt thì chỉ cần khoảng 1 giọt.
• Vị trí: lòng bàn chân, lưng, ngực có thể thoa và xoa nhẹ. Đầu, mặt, cổ là vùng da nhạy cảm, không bôi dầu nguyên chất; nếu muốn, pha loãng hoặc chấm lên quần áo, khăn choàng.
• Tránh tuyệt đối: vết thương hở, rốn chưa rụng, mắt, mũi. Không lấy nước tắm có dầu tràm để rửa mặt cho bé.
• Thử trước: pha loãng, chấm một ít lên da bé; nếu mẩn đỏ, sưng hoặc ngứa thì thôi không dùng.

Vinmec cũng nhắc rằng dầu tràm nguyên chất có hoạt tính khá mạnh, và nên hỏi bác sĩ nhi trước khi dùng, nhất là với bé quá nhỏ hoặc có bệnh nền. Lượng “1 giọt” nghe có vẻ ít, nhưng với làn da mỏng của trẻ sơ sinh thì đó đã là đủ.

Những thói quen dân gian nên bỏ

Bôi dầu lên nhân trung, quanh mũi cho bé dễ thở

Đây là thói quen phổ biến nhất khi trẻ ngạt mũi. Hơi tinh dầu đậm đặc ngay cửa mũi có thể kích ứng niêm mạc và đường thở non nớt. Healthify gợi ý cách thay thế đơn giản hơn: nhỏ nước muối sinh lý và hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ gia đình cách làm đúng.

Treo viên long não ở nôi, cài lên áo, nhét dưới gối

Healthify liệt kê đúng những việc này trong danh sách không được làm: không xoa dầu long não lên ngực trẻ, không ghim viên long não lên quần áo, không đặt dưới gối. Sở Y tế New York thêm vào danh sách việc đeo long não như vòng tay và dùng long não để đuổi côn trùng trong nhà có trẻ.

Hâm nóng sáp xoa hoặc đổ vào máy tạo ẩm

Long não gặp nhiệt có thể bắn tóe gây bỏng, theo cảnh báo của Sở Y tế New York, vì vậy không cho vào nước nóng hay lò vi sóng. Cho long não vào nước máy tạo ẩm cũng là một trong những đường gây co giật ở trẻ mà cơ quan này đã ghi nhận.

Khi bé lỡ nuốt hoặc bị bôi quá nhiều

Trẻ bò, trẻ mới biết đi rất hay vặn nắp lọ dầu và cho lên miệng. Các bước nên làm:

1. Lấy phần dầu còn trong miệng bé ra, lau sạch tay và mặt bé; nếu dầu dính da nhiều, rửa bằng nước ấm và xà phòng dịu.
2. Không cố gây nôn, không cho uống sữa hay dầu ăn theo mẹo truyền miệng.
3. Mang theo lọ dầu (để bác sĩ đọc thành phần) và đưa bé đến cơ sở y tế gần nhất, kể cả khi bé chưa có biểu hiện gì, vì triệu chứng ngộ độc long não có thể xuất hiện chỉ sau vài phút.
4. Nếu bé co giật, li bì, nôn liên tục hoặc thở bất thường, gọi cấp cứu 115.

Những dấu hiệu ngộ độc do thảo dược và tinh dầu thường giống nhau ở giai đoạn đầu; bài các vụ ngộ độc thảo dược điển hình và cách xử trí có thêm phần sơ cứu chung mà gia đình nên đọc trước.

Giữ ấm cho trẻ mùa lạnh mà không cần dầu nóng

Cảm giác nóng rát hay mát lạnh khi xoa dầu chỉ là cảm giác trên da, không có nghĩa thân nhiệt của bé được giữ tốt hơn. Với trẻ nhỏ, những biện pháp sau hiệu quả và ít rủi ro hơn:

• Mặc nhiều lớp mỏng, đội mũ, đi tất; kiểm tra gáy bé để biết bé có bị nóng quá hay không.
• Giữ phòng kín gió nhưng vẫn thông thoáng; tránh dùng bếp than, lò sưởi đốt nhiên liệu trong phòng ngủ đóng kín.
• Bú mẹ hoặc uống đủ nước, đủ bữa.
• Nhỏ mũi bằng nước muối sinh lý khi bé ngạt mũi.

Nếu vẫn muốn dùng tinh dầu trong nhà, nên tìm hiểu cách tinh dầu được tạo ra và vì sao nồng độ của chúng cao như vậy; bài phương pháp chiết xuất tinh dầu thảo dược giải thích phần này. Một giọt tinh dầu tương ứng với lượng hoạt chất từ khá nhiều lá cây, nên phép so sánh “lá tràm tự nhiên thì lành” không áp dụng được cho tinh dầu đã cô đặc.

Lưu ý cho ông bà và người giúp việc

Nhiều trường hợp bé được bôi dầu không phải do bố mẹ mà do người chăm sóc khác làm theo kinh nghiệm cũ. Cách làm hiệu quả là thống nhất trước trong nhà: lọ nào được dùng cho bé, dùng ở đâu, bao nhiêu giọt; cất các lọ dầu gió, cao xoa của người lớn lên cao hoặc vào ngăn có khóa; và vứt bỏ viên long não không nhãn. Với trẻ trên 2 tuổi, vẫn nên đọc kỹ giới hạn tuổi in trên nhãn từng sản phẩm, vì mỗi nhà sản xuất có quy định riêng.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ sơ sinh mấy tháng thì dùng được dầu tràm?

Không có mốc tuổi chính thức áp dụng chung. Các hướng dẫn bệnh viện cho phép dùng lượng rất nhỏ ở lòng bàn chân, lưng, ngực, sau khi đã thử trên một vùng da nhỏ. Với bé dưới vài tháng tuổi hoặc có bệnh nền, nên hỏi bác sĩ nhi trước.

Có nên bôi dầu gió vào lòng bàn chân cho bé ngủ ngon?

Phần lớn dầu gió chứa menthol và long não, nhóm thành phần mà cơ quan y tế khuyên không dùng cho trẻ dưới 2 tuổi. Muốn bé ấm chân, đi tất và giữ phòng kín gió là đủ.

Bé ngửi phải dầu gió có sao không?

Ngửi thoáng qua thường chỉ gây kích ứng nhẹ, nhưng nếu bé ho sặc, khó thở, quấy khóc bất thường hoặc có thể đã liếm, nuốt phải dầu, hãy đưa bé đi khám và mang theo lọ dầu.

Viên long não để tủ quần áo có ảnh hưởng đến trẻ không?

Viên long não là vật nguy hiểm nếu trẻ cầm, ngậm. Nên bỏ ra khỏi tủ đồ của bé và khu vực trẻ với tới; dùng túi hút ẩm hoặc phơi đồ thay cho long não.