Hà thủ ô và nguy cơ tổn thương gan: dấu hiệu cần dừng ngay

Hà thủ ô đỏ (Polygonum multiflorum, còn gọi Fallopia multiflora) là một trong những vị thuốc được ghi nhận nhiều nhất trong các ca tổn thương gan do thảo dược. Biểu hiện thường xuất hiện khoảng một tháng sau khi bắt đầu dùng: mệt, chán ăn, buồn nôn, nước tiểu sẫm, rồi vàng mắt, vàng da. Khi thấy những dấu hiệu này trong lúc đang uống hà thủ ô, dù dạng sắc, bột, viên hay rượu ngâm, cần ngừng ngay và đi xét nghiệm chức năng gan.

Hà thủ ô vẫn được nhiều người tìm mua vào cuối năm với mong muốn bổ máu, đen tóc, làm quà biếu. Bài viết này không bàn công dụng mà tập trung vào điều người dùng ít được nghe: dữ liệu về độc tính gan, ai dễ gặp, và cách nhận ra sớm.

Dữ liệu từ các báo cáo ca bệnh

Bài tổng quan của Liu và cộng sự trên tạp chí Frontiers in Pharmacology (tháng 12/2019) về tổn thương gan do hà thủ ô tập hợp các báo cáo từ 2010 đến 2019, với nhiều loạt ca từ vài chục đến 66 bệnh nhân. Một số con số đáng chú ý được bài viết dẫn lại:

• Trong 194 báo cáo tổn thương gan do thuốc thành phẩm Đông y được sàng lọc trong y văn Trung Quốc, 100 ca (51,6%) có liên quan đến hà thủ ô.
• Cơ sở dữ liệu của Bệnh viện 302 (Trung Quốc) ghi nhận 145 bệnh nhân đã dùng hà thủ ô trước khi được chẩn đoán tổn thương gan do thảo dược.
• Hệ thống giám sát phản ứng có hại quốc gia của Trung Quốc nhận hơn 10.000 phản ánh liên quan đến hà thủ ô và các chế phẩm của nó.

Phần lớn ca bệnh hồi phục sau khi ngừng thuốc, nhưng các loạt ca cũng ghi nhận suy gan, xơ gan, viêm gan mạn, ghép gan và tử vong. Đây không phải nguy cơ có thể bỏ qua chỉ vì “thuốc nam lành”.

Biểu hiện thường gặp và thời điểm xuất hiện

Theo tổng quan trên, triệu chứng tổn thương gan do hà thủ ô thường xuất hiện khoảng một tháng sau khi dùng. Danh sách triệu chứng gồm vàng da, vàng củng mạc mắt, nước tiểu sẫm màu, buồn nôn, nôn, mệt mỏi, yếu sức, đau bụng, chán ăn. Nhiều bệnh nhân từng dùng lại và bị tái phát, tức là khi đã có phản ứng một lần thì lần sau rất dễ lặp lại.

Bài viết trên VnExpress về dấu hiệu tổn thương gan do thuốc (đăng tháng 9/2022, ý kiến bác sĩ Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội) mở rộng khung thời gian: phản ứng có thể xuất hiện từ 5 đến 90 ngày sau khi dùng thuốc, thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung. Ngoài các dấu hiệu kể trên, bài còn liệt kê hơi thở có mùi khó chịu, đắng miệng, triệu chứng giống cúm (sốt, đau đầu, đau cơ khớp), phát ban, ngứa.

Vì những biểu hiện ban đầu rất giống cảm cúm hay rối loạn tiêu hóa thông thường, người bệnh dễ bỏ qua. Mấu chốt là liên hệ thời gian: nếu bạn bắt đầu dùng hà thủ ô trong vòng vài tuần đến ba tháng gần đây, hãy kể điều này với bác sĩ.

Ai dễ bị, dùng thế nào thì nguy cơ cao hơn

Liều cao và dùng kéo dài

Dược điển Trung Quốc bản 2015, được dẫn trong bài tổng quan, đặt liều 3–6 g/ngày cho hà thủ ô sống và 3–12 g/ngày cho hà thủ ô chế. Quá liều và dùng lâu ngày được xem là yếu tố nguy cơ chính. Người tự ngâm rượu, tự tán bột uống hằng ngày nhiều tháng liền thường không theo dõi được mình đã dùng bao nhiêu.

Cơ địa riêng

Điều khiến hà thủ ô khó lường là có người bị tổn thương gan ngay ở liều thông thường hoặc sau một đợt dùng ngắn. Các tác giả nêu giả thuyết về khiếm khuyết enzyme chuyển hóa di truyền, cơ chế miễn dịch và các biến thể gen như CYP1A2*1C; HLA-B*35:01 được đề xuất như một dấu ấn sinh học tiềm năng. Đã có báo cáo nhiều người trong cùng gia đình cùng bị.

Cách chế biến và dạng bào chế

Hà thủ ô sống và hà thủ ô đã chế có khác biệt, và chế biến không đạt có thể làm độc tính tăng. Một số nghiên cứu ghi nhận dịch chiết bằng cồn gây độc gan nhiều hơn dịch chiết bằng nước, điều đáng lưu tâm với thói quen ngâm rượu. Sự khác nhau giữa vị thuốc thô và cao chiết được giải thích kỹ hơn trong bài khác biệt giữa dược liệu thô và chiết xuất tiêu chuẩn hóa.

Hàng không rõ nguồn

Tổng quan cũng chỉ ra một số sản phẩm liên quan đến ca bệnh có thể là hàng giả, hàng thay thế hoặc mua qua kênh không chính thức, khiến việc xác định đúng thủ phạm càng khó.

Chất nào trong hà thủ ô gây hại?

Câu trả lời ngắn: chưa ai xác định chắc chắn. Các nhóm chất bị nghi ngờ gồm anthraquinon (emodin, rhein, chrysophanol), glycosid stilben và tanin. Emodin và rhein gây độc trên dòng tế bào gan trong một số thí nghiệm; kết quả về glycosid stilben lại mâu thuẫn giữa các nghiên cứu. Với người dùng, điều quan trọng là không có cách chế biến tại nhà nào được chứng minh loại bỏ hoàn toàn nguy cơ.

Các cơ quan quản lý đã làm gì

Năm	Biện pháp tại Trung Quốc (theo tổng quan Frontiers 2019)
2005	Khuyến cáo dùng dưới giám sát y tế, theo dõi chức năng gan, tránh quá liều và dùng kéo dài
2013	Cấm người có rối loạn chức năng gan dùng năm sản phẩm chứa hà thủ ô, chuyển sang quản lý kê đơn
2014	Giới hạn trong thực phẩm sức khỏe: hà thủ ô sống không quá 1,5 g/ngày, dạng chế không quá 3,0 g/ngày; yêu cầu theo dõi chức năng gan

Bài tổng quan cũng cho biết Anh, Canada, Úc và một số nước khác đã phát cảnh báo sau các ca viêm gan liên quan đến hà thủ ô.

Khi đang dùng và thấy bất thường

1. Ngừng mọi sản phẩm có hà thủ ô, kể cả viên phối hợp nhiều vị.
2. Đi khám, mang theo sản phẩm hoặc ảnh nhãn, nói rõ đã dùng bao lâu, liều ra sao.
3. Làm xét nghiệm chức năng gan; đây là cách chính để xác định, theo bài VnExpress.
4. Không tự uống thêm “thuốc mát gan” hay thảo dược giải độc, vì có thể chồng thêm gánh nặng cho gan.

Theo bài VnExpress, khi tổn thương chưa nặng, khoảng 90% người bệnh hồi phục sau khi ngừng tác nhân gây hại. Gan có khả năng tự hồi phục tốt nếu được phát hiện kịp, đó là lý do nên đi khám sớm thay vì chờ vàng da rõ. Bài tác hại với gan thận khi dùng thuốc quá liều có thêm thông tin về cách gan xử lý thuốc.

Những người nên tránh hẳn

Người đã có bệnh gan, men gan tăng, viêm gan virus, người uống rượu thường xuyên, người đang dùng thuốc có độc tính trên gan, và người đã từng có phản ứng với hà thủ ô. Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em cũng không nên tự dùng. Với người còn lại, nếu thầy thuốc kê hà thủ ô trong bài thuốc, hãy hỏi về thời gian dùng và lịch xét nghiệm gan định kỳ.

Câu hỏi thường gặp

Hà thủ ô chế đỗ đen có còn hại gan không?

Chế biến làm thay đổi thành phần, nhưng các báo cáo ca bệnh ghi nhận tổn thương gan cả với dạng chế. Không có cách chế biến tại nhà nào được chứng minh loại bỏ hoàn toàn nguy cơ.

Uống hà thủ ô bao lâu thì có thể bị ảnh hưởng gan?

Phần lớn ca được mô tả xuất hiện triệu chứng khoảng một tháng sau khi dùng, nhưng tổn thương gan do thảo dược nói chung có thể xuất hiện từ vài ngày đến khoảng ba tháng.

Bị vàng da sau khi uống hà thủ ô có tự khỏi không?

Nhiều người hồi phục sau khi ngừng dùng, nhưng cũng có ca diễn tiến nặng. Vàng da là lý do cần đi khám ngay để xét nghiệm, không nên tự theo dõi tại nhà.

Dầu gội, thuốc nhuộm tóc có hà thủ ô có nguy hiểm như uống không?

Các báo cáo tổn thương gan được bàn trong bài liên quan đến dạng uống như thuốc sắc, bột, viên, trà và rượu ngâm. Sản phẩm bôi ngoài không phải đối tượng của những dữ liệu này.