Đông trùng hạ thảo nuôi cấy và tự nhiên: cordycepin khác nhau ra sao

Phần lớn “đông trùng hạ thảo” bán ở Việt Nam hiện nay là nấm Cordyceps militaris nuôi cấy trên giá thể, có màu cam, khác loài với đông trùng hạ thảo tự nhiên (Ophiocordyceps sinensis) mọc trên ấu trùng bướm ở cao nguyên. Hai loại đều được nghiên cứu về cordycepin và adenosine, nhưng bằng chứng lâm sàng trên người cho cả hai còn hạn chế. Điều người mua nên quan tâm không chỉ là “thật hay giả” mà còn là loài nào, chất lượng nuôi trồng ra sao, và mình có thuộc nhóm nên tránh không.

Cuối năm là mùa cao điểm của hộp quà đông trùng hạ thảo, từ dạng sợi sấy khô, nước uống đóng chai tới viên nang. Giá chênh nhau hàng chục lần giữa các sản phẩm khiến người mua bối rối. Bài viết sắp xếp lại những gì đã được ghi nhận.

Hai loài, hai câu chuyện

Ophiocordyceps sinensis: loại tự nhiên

Theo trang thông tin thảo dược của Trung tâm Ung thư Memorial Sloan Kettering (MSK) về cordyceps, loài này trước đây có tên Cordyceps sinensis, được đổi thành Ophiocordyceps sinensis năm 2007. Đây là loại nấm ký sinh trên sâu bướm, nguồn gốc của hình ảnh “mùa đông là con trùng, mùa hè là ngọn cỏ”. Sản phẩm tự nhiên hiếm, giá rất cao.

Cordyceps militaris: loại nuôi cấy phổ biến

Loài militaris có thể nuôi chủ động trong phòng trên giá thể nhân tạo, không cần săn tìm ngoài tự nhiên. Đây là loại sợi màu cam bày bán khắp nơi. Một bài tổng quan năm 2023 của Hasnain và cộng sự trên International Journal of Natural Medicine and Health Sciences so sánh hai loài, ghi nhận cả hai đều chứa các hợp chất sinh học, đặc biệt là cordycepin, acid cordycepic và adenosine. Nhóm tác giả cũng nói rõ nhu cầu lớn và giá cao là động lực của thị trường, đồng thời kêu gọi thêm nghiên cứu in vitro và in vivo để đánh giá hoạt tính lâm sàng.

Cordycepin là gì

Cordycepin có tên hóa học 3'-deoxyadenosine, cấu trúc gần giống adenosine, một phân tử có sẵn trong cơ thể. MSK mô tả cordycepin là thành phần hoạt tính của cordyceps, có khả năng ức chế kết tập tiểu cầu do collagen trong thí nghiệm phòng lab. Chính đặc điểm này giải thích phần nào cảnh báo về chảy máu được nêu bên dưới.

Hàm lượng cordycepin trong sản phẩm nuôi cấy phụ thuộc chủng nấm, giá thể, điều kiện nuôi, cách sấy và bảo quản. Hai hộp cùng ghi “đông trùng hạ thảo” có thể khác nhau đáng kể về hoạt chất. Đây là lý do các nhà sản xuất nghiêm túc công bố kết quả định lượng. Sự khác biệt giữa dược liệu nguyên dạng và cao chiết đã chuẩn hóa được giải thích trong bài dược liệu thô và chiết xuất tiêu chuẩn hóa.

Bằng chứng trên người: những gì đã có

MSK tóm tắt các nghiên cứu lâm sàng như sau:

• Một số chế phẩm cordyceps cải thiện chức năng thận, giảm bệnh thận ở một số bệnh nhân ghép thận và bệnh nhân đái tháo đường.
• Nhiều phân tích lại đánh giá bằng chứng là “không đủ” khi dùng hỗ trợ cho người ghép thận và bệnh nhân chạy thận.
• Nghiên cứu về sức bền vận động ở người khỏe mạnh cho kết quả không thống nhất.

Không có dữ liệu nào cho thấy đông trùng hạ thảo chữa được ung thư, tiểu đường hay bệnh thận. Các quảng cáo kiểu “thần dược” không dựa trên bằng chứng.

Ai cần thận trọng

MSK cho biết chưa ghi nhận tác dụng phụ lớn. Tuy nhiên người sắp nhổ răng, phẫu thuật nên báo bác sĩ nếu đang uống đông trùng hạ thảo hằng ngày.

Chọn mua: những điểm có thể kiểm tra

1. Nhãn ghi rõ loài: Cordyceps militaris hay Ophiocordyceps sinensis. Sản phẩm chỉ ghi “đông trùng hạ thảo” chung chung là thiếu thông tin.
2. Đơn vị sản xuất, số công bố sản phẩm, hạn dùng.
3. Kết quả định lượng cordycepin, nếu nhà sản xuất có công bố, kèm tên phòng kiểm nghiệm.
4. Giá hợp lý với loài: con tự nhiên được bán với giá quá rẻ là dấu hiệu bất thường.
5. Tình trạng sản phẩm: sợi khô đều màu, không vón ẩm, không mùi mốc.

Bảo quản sau khi mua

Nấm sấy khô rất dễ hút ẩm trong mùa nồm cuối đông đầu xuân ở miền Bắc. Nên giữ trong hũ kín có gói hút ẩm, tránh ánh nắng, không để gần bếp. Nếu thấy lớp mốc xanh, trắng hoặc mùi lạ, bỏ đi chứ không phơi lại dùng tiếp. Bài bảo quản dược liệu khô tránh nấm mốc có hướng dẫn chi tiết hơn cho các loại dược liệu khô nói chung.

Góc nhìn thực tế

Đông trùng hạ thảo nuôi cấy là sản phẩm hợp pháp, có ngành nuôi trồng thật và được nghiên cứu nghiêm túc. Nó không phải đồ giả của con tự nhiên, mà là một loài khác. Vấn đề chỉ nảy sinh khi người bán đánh đồng hai loài để định giá, hoặc khi người dùng kỳ vọng nó thay thế điều trị. Coi nó như một loại thực phẩm bổ sung có dữ liệu còn mỏng, dùng có chừng mực, và nói với bác sĩ khi đang điều trị bệnh là cách tiếp cận hợp lý.

Câu hỏi thường gặp khi mua làm quà

Nhiều người mua đông trùng hạ thảo biếu ông bà, cha mẹ dịp Tết. Trước khi tặng, nên hỏi khéo xem người nhận có đang dùng thuốc chống đông, thuốc tiểu đường hay đang điều trị ung thư không, vì đây đúng là những nhóm MSK lưu ý. Nếu người nhận có lịch phẫu thuật hoặc nhổ răng sắp tới, cũng nên nhắc họ báo cho bác sĩ. Về hình thức, sản phẩm sấy khô nguyên sợi cho phép người dùng tự nhìn thấy chất lượng, trong khi nước uống đóng chai hay viên nang thì phụ thuộc hoàn toàn vào thông tin nhà sản xuất công bố. Không có dạng nào “tốt nhất” cho mọi người; quan trọng là thông tin rõ ràng và phù hợp với tình trạng sức khỏe của người nhận.