Diệp hạ châu và viêm gan B: tổng quan Cochrane nói gì

Diệp hạ châu (chi Phyllanthus, ở Việt Nam hay gọi chó đẻ răng cưa) chưa có bằng chứng thuyết phục là điều trị được viêm gan B mạn. Hai tổng quan hệ thống của Cochrane công bố tháng 5/2022, gộp tổng cộng 21 thử nghiệm ngẫu nhiên, kết luận như vậy: so với giả dược thì không thấy lợi ích, còn khi dùng kèm thuốc kháng virus thì có tín hiệu nhưng chất lượng nghiên cứu thấp. Người nhiễm viêm gan B không nên thay thuốc kháng virus hay bỏ lịch theo dõi bằng diệp hạ châu.

Diệp hạ châu là một trong những vị thuốc “bổ gan” phổ biến nhất ở Việt Nam, có trong rất nhiều sản phẩm viên nén, trà túi lọc, cao lỏng. Nhiều người nhiễm virus viêm gan B uống đều đặn với hy vọng âm tính. Bài viết đọc lại kết quả hai tổng quan Cochrane để thấy bằng chứng thực sự đứng ở đâu.

Tổng quan thứ nhất: diệp hạ châu so với giả dược và dùng kèm thuốc kháng virus

Tổng quan Cochrane CD008960 về các loài Phyllanthus trong viêm gan B mạn của Xia, Luo, Liu và Gluud gồm 16 thử nghiệm ngẫu nhiên với 1.326 bệnh nhân.

So với giả dược

Chỉ có một thử nghiệm với 42 người. Không có khác biệt có ý nghĩa về tỷ lệ chuyển đổi huyết thanh HBeAg, cả khi kết thúc điều trị lẫn khi theo dõi sau đó. Không đánh giá được thêm chỉ số nào khác.

Dùng thêm vào thuốc kháng virus

15 thử nghiệm so sánh diệp hạ châu cộng thuốc kháng virus (interferon alpha, lamivudin, adefovir dipivoxil…) với thuốc kháng virus đơn thuần. Nhóm có thêm diệp hạ châu cho kết quả tốt hơn về HBV DNA, HBeAg và chuyển đổi huyết thanh HBeAg. Tuy nhiên độ không đồng nhất giữa các nghiên cứu rất cao (I² từ 68 đến 78%), và phân tích tuần tự thử nghiệm không ủng hộ kết quả về HBV DNA.

Tổng quan thứ hai: diệp hạ châu so trực tiếp với thuốc

Tổng quan Cochrane CD009004 so sánh Phyllanthus với thuốc kháng virus gồm năm thử nghiệm với 290 bệnh nhân, thời gian điều trị 3–12 tháng. Chế phẩm diệp hạ châu phối hợp được so với lamivudin, interferon alpha, thymosin hoặc thymosin alpha 1.

Kết luận của nhóm tác giả: hiện chưa đủ bằng chứng để ủng hộ hay bác bỏ việc dùng diệp hạ châu cho viêm gan B mạn.

Vì sao bằng chứng bị đánh giá thấp

Cả hai tổng quan đều xếp toàn bộ thử nghiệm vào nhóm nguy cơ sai lệch cao, phương pháp kém. Một số điểm yếu cụ thể:

• Không thử nghiệm nào báo cáo tử vong, biến chứng do viêm gan B, chất lượng sống hay mô bệnh học gan, những kết cục người bệnh thực sự quan tâm.
• Cỡ mẫu nhỏ, kết quả dễ bị chi phối bởi sai số ngẫu nhiên.
• Chế phẩm khác nhau giữa các nghiên cứu, khó gộp lại một cách có ý nghĩa.

Vấn đề “mỗi chế phẩm một hàm lượng” không riêng gì diệp hạ châu; đây là điểm yếu chung khi nghiên cứu dược liệu, và cũng là lý do một số vị như atiso được nghiên cứu kỹ hơn ở dạng chiết xuất chuẩn hóa. Bài cơ chế tác động của atiso đối với tế bào gan mật là một ví dụ để so sánh.

Còn về an toàn?

Trong tổng quan thứ nhất, chỉ hai thử nghiệm báo cáo biến cố bất lợi, không có khác biệt đáng kể và không có biến cố nghiêm trọng. Tổng quan thứ hai không ghi nhận biến cố bất lợi nào trong năm thử nghiệm. Tuy vậy, “không được báo cáo” trong những nghiên cứu nhỏ, chất lượng thấp chưa đủ để khẳng định an toàn tuyệt đối, nhất là khi dùng nhiều năm hoặc dùng sản phẩm không rõ nguồn.

Rủi ro thật sự: bỏ thuốc, bỏ theo dõi

Nguy cơ lớn nhất khi dựa vào diệp hạ châu không đến từ bản thân cây thuốc mà từ những gì người bệnh bỏ lỡ:

• Ngừng thuốc kháng virus khi thấy men gan “đẹp” có thể làm virus bùng phát trở lại.
• Bỏ lịch tái khám khiến xơ gan, ung thư gan không được phát hiện sớm. Người nhiễm viêm gan B mạn cần được theo dõi định kỳ theo chỉ định của bác sĩ.
• Uống nhiều sản phẩm “bổ gan” cùng lúc, không biết thành phần, đôi khi lại gây thêm gánh nặng cho gan.

Nếu muốn dùng diệp hạ châu

1. Tiếp tục thuốc và lịch theo dõi bác sĩ đã đặt; diệp hạ châu, nếu dùng, chỉ là phần thêm vào.
2. Báo bác sĩ điều trị để họ biết khi đọc kết quả xét nghiệm.
3. Chọn sản phẩm có nhãn đầy đủ, có số công bố; tránh cao, trà không rõ nguồn.
4. Không dùng cho phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ em khi chưa có ý kiến bác sĩ.
5. Ngừng và đi khám nếu xuất hiện vàng da, nước tiểu sẫm, mệt nhiều.

Diệp hạ châu là ví dụ điển hình của vị thuốc được tin dùng rộng rãi trong khi nghiên cứu chất lượng cao còn thiếu. Bài các bài thuốc dân gian đã được khoa học chứng minh giúp người đọc đặt nó cạnh những vị có bằng chứng vững hơn.

Đọc kết quả xét nghiệm viêm gan B: vài khái niệm cơ bản

Để hiểu tổng quan Cochrane, người bệnh nên nắm vài chỉ số. HBsAg là kháng nguyên bề mặt, dương tính nghĩa là đang mang virus. HBeAg thường phản ánh virus đang nhân lên mạnh; chuyển đổi huyết thanh HBeAg là khi HBeAg mất đi và xuất hiện kháng thể tương ứng. HBV DNA đo trực tiếp lượng virus trong máu. Các thử nghiệm về diệp hạ châu chủ yếu đo những chỉ số này trong thời gian ngắn, chưa trả lời được câu hỏi quan trọng nhất là người bệnh có ít bị xơ gan, ung thư gan hơn hay không. Khi đọc quảng cáo sản phẩm “giảm virus”, hãy hỏi lại: giảm chỉ số nào, so với gì, theo dõi bao lâu.