Xuyên tâm liên trị cảm cúm: andrographolide và các lưu ý an toàn

Xuyên tâm liên (Andrographis paniculata) có một số nghiên cứu sơ bộ cho thấy có thể giảm thời gian và mức độ triệu chứng cảm lạnh, cúm, nhưng phần lớn bằng chứng còn ở mức ban đầu. Điều người dùng cần biết rõ nhất là nguy cơ dị ứng nặng: cơ quan quản lý dược của Úc đã ghi nhận 287 ca sốc phản vệ liên quan đến sản phẩm chứa xuyên tâm liên, trong đó có một ca tử vong. Người từng bị dị ứng nặng với bất kỳ thứ gì không nên dùng.

Ở Việt Nam, xuyên tâm liên (còn gọi công cộng, nhất kiến hỷ) có mặt trong nhiều viên nang thảo dược trị cảm, đau họng, được bán không cần đơn và rất phổ biến vào mùa lạnh. Bài viết tổng hợp dữ liệu hiện có để người dùng cân nhắc.

Hoạt chất chính: andrographolide

Trang thông tin thảo dược của Trung tâm Ung thư Memorial Sloan Kettering (MSK) về xuyên tâm liên, cập nhật tháng 5/2025, cho biết thành phần chính là nhóm diterpenoid lacton gọi là andrographolid. Vị cực đắng của lá xuyên tâm liên cũng gắn với nhóm chất này. Andrographolid được nghiên cứu về tác dụng kháng viêm, điều hòa miễn dịch trong phòng thí nghiệm, nhưng bước từ phòng lab tới hiệu quả trên người là cả một quãng dài, như lịch sử ngành dược liệu đã nhiều lần cho thấy; bài lịch sử nghiên cứu và phát triển ngành dược liệu học kể lại một số ví dụ.

Bằng chứng cho cảm cúm

MSK tóm tắt: các nghiên cứu sơ bộ gợi ý xuyên tâm liên, dùng riêng hoặc phối hợp với thảo dược khác, có thể giảm thời gian và mức độ nhiễm trùng đường hô hấp trên do cảm lạnh, cúm. Các phân tích gộp gợi ý có thể giảm tần suất và mức độ ho. MSK cũng nhấn mạnh phần lớn nghiên cứu này còn ở giai đoạn đầu.

Cần hiểu đúng: “rút ngắn triệu chứng” không đồng nghĩa với phòng hay chữa cúm. Với cúm có dấu hiệu nặng như khó thở, sốt cao kéo dài, li bì, người bệnh vẫn cần đi khám để được đánh giá và dùng thuốc kháng virus khi bác sĩ chỉ định.

Nguy cơ sốc phản vệ: câu chuyện từ Úc

Theo bài của The Daily Aus đăng ngày 14/4/2026, Cơ quan Quản lý Dược phẩm Úc (TGA) đã nhận hơn 1.200 báo cáo phản ứng có hại liên quan đến thuốc chứa xuyên tâm liên kể từ năm 2005, trong đó 287 ca là sốc phản vệ. Giữa năm 2024, một người đàn ông ở bang Queensland tử vong vì sốc phản vệ sau khi dùng một sản phẩm có xuyên tâm liên. Khoảng một tháng sau, tháng 7/2024, TGA mở cuộc rà soát.

Một số chi tiết đáng chú ý từ bài báo:

• Nhãn cảnh báo đã được bổ sung từ năm 2019, nhưng số ca không giảm trong những năm gần đây.
• Úc có khoảng 80 sản phẩm đăng ký chứa xuyên tâm liên.
• Hơn 80% sự cố liên quan đến sản phẩm phối hợp xuyên tâm liên với echinacea.
• Tại thời điểm bài báo đăng, TGA đề xuất loại xuyên tâm liên khỏi danh mục thành phần được phép trong thuốc rủi ro thấp bán không cần đơn và đang lấy ý kiến các bên.

Phản ứng có thể xảy ra ngay lần đầu dùng, hoặc ở người đã từng dùng trước đó mà không có vấn đề gì. MSK cũng liệt kê dị ứng, quá mẫn, phát ban và các báo cáo ca sốc phản vệ trong mục tác dụng không mong muốn.

Nhận biết dị ứng nặng

Sốc phản vệ thường xuất hiện nhanh sau khi uống. Các dấu hiệu cần gọi cấp cứu 115 ngay:

• Sưng môi, lưỡi, mặt, cổ họng; khàn tiếng, khó nuốt.
• Khó thở, thở rít, tức ngực.
• Nổi mề đay lan nhanh, ngứa toàn thân.
• Choáng váng, chóng mặt, ngất, da tái lạnh.
• Đau bụng, nôn kèm các triệu chứng trên.

Tác dụng phụ khác và tương tác thuốc

MSK còn liệt kê buồn nôn, tiêu chảy, nôn, thay đổi vị giác, đau đầu, mệt mỏi, chóng mặt, đau hoặc sưng hạch. Tổn thương thận cấp đã được báo cáo sau khi tiêm andrographolid đường tĩnh mạch.

Người đang dùng nhiều thuốc tây nên đọc thêm bài vì sao không tự ý kết hợp thuốc tây và thảo dược trước khi thêm viên thảo dược vào đơn thuốc của mình.

Ai không nên tự dùng xuyên tâm liên

1. Người từng bị sốc phản vệ hoặc dị ứng nặng với bất kỳ tác nhân nào, vì cơ địa này dễ phản ứng mạnh hơn khi gặp thêm một chất gây dị ứng mới.
2. Người từng dị ứng với echinacea hoặc sản phẩm phối hợp chứa echinacea.
3. Người đang dùng thuốc hạ huyết áp, thuốc chống đông, thuốc hóa trị.
4. Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: dữ liệu an toàn chưa đủ, cần hỏi bác sĩ.

Nếu vẫn chọn dùng khi bị cảm

Đọc kỹ nhãn để biết sản phẩm có phối hợp thêm vị nào. Dùng đúng liều in trên hộp, không gộp nhiều sản phẩm cùng chứa xuyên tâm liên. Lần đầu dùng, nên uống khi có người ở cạnh và theo dõi trong khoảng một giờ sau. Ngừng ngay khi có phát ban, ngứa, sưng môi hay khó thở. Và nhớ rằng nghỉ ngơi, uống đủ nước, giữ ấm vẫn là nền tảng giúp cơ thể vượt qua cảm lạnh thông thường.

Xuyên tâm liên tươi, bột lá và viên nang: khác nhau thế nào

Ở nông thôn, nhiều gia đình trồng xuyên tâm liên trong vườn, hái lá tươi giã lấy nước hoặc phơi khô tán bột. Hàm lượng andrographolid trong lá thay đổi theo giống, thời điểm thu hái và cách phơi, nên người dùng không biết mình đã uống bao nhiêu hoạt chất. Viên nang công nghiệp thường có hàm lượng ổn định hơn, nhưng lại hay phối hợp với các vị khác, trong đó có echinacea, đúng loại phối hợp chiếm phần lớn ca dị ứng ở Úc. Dù chọn dạng nào, nguyên tắc vẫn như nhau: dùng ngắn ngày trong đợt cảm, không uống kéo dài để phòng bệnh, và ngừng ngay khi có dấu hiệu dị ứng.