Dược Học Đời Sống
Trang chủ › Dược Liệu Học

Phương pháp bảo quản dược liệu khô tránh nấm mốc độc hại

Ban biên tập Dược Học Đời Sống · · Cập nhật
Phương pháp bảo quản dược liệu khô tránh nấm mốc độc hại

Để bảo quản dược liệu khô tránh nấm mốc, cần làm khô đủ trước khi cất, đựng trong bao bì kín, để ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp, và kiểm tra định kỳ để phát hiện sớm dấu hiệu ẩm, mọt, mốc. Dược liệu đã mốc nên bỏ đi, không phơi lại để dùng, vì một số nấm mốc sinh độc tố bền với nhiệt có thể gây hại gan. Bài viết hướng dẫn chi tiết từng bước, phù hợp với điều kiện khí hậu nóng ẩm ở Việt Nam.

Vì sao dược liệu khô vẫn bị mốc

Nấm mốc cần độ ẩm, nhiệt độ thích hợp và chất dinh dưỡng. Dược liệu chứa tinh bột, đường, protein là môi trường thuận lợi. Khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, nhất là mùa nồm ở miền Bắc hay mùa mưa ở miền Nam, khiến dược liệu hút ẩm trở lại dù trước đó đã khô. Một số nguyên nhân thường gặp:

  • Phơi sấy chưa đủ khô, bên ngoài khô nhưng lõi còn ẩm.
  • Đựng trong túi nilon mỏng, lọ không kín, để gần bếp, nhà tắm.
  • Cất khi dược liệu còn nóng sau khi sấy, hơi nước ngưng tụ trong bao bì.
  • Dược liệu bị dập nát, có vết côn trùng cắn từ trước.
  • Để quá lâu, không kiểm tra.

Độc tố nấm mốc: mối nguy không nhìn thấy

Một số loài nấm mốc, điển hình là Aspergillus, có thể sinh ra aflatoxin, nhóm độc tố đã được Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp vào nhóm chất gây ung thư cho người. Aflatoxin chủ yếu ảnh hưởng gan. Ngoài ra còn các độc tố khác như ochratoxin. Điều đáng chú ý là các độc tố này khá bền với nhiệt, nên việc đun sắc thông thường không loại bỏ được. Rửa, phơi lại dược liệu đã mốc cũng không làm sạch độc tố đã thấm vào bên trong.

Đây cũng là lý do người bán thiếu đạo đức dùng lưu huỳnh để chống mốc quá mức, tạo ra một rủi ro khác. Bạn có thể đọc thêm trong bài cách nhận biết dược liệu bị tẩy lưu huỳnh quá mức.

Bước 1: Kiểm tra và làm khô trước khi cất

Khi mua về, hãy trải dược liệu ra kiểm tra: loại bỏ phần dập nát, có đốm lạ, có mùi ẩm mốc. Nếu thấy dược liệu hơi mềm, dễ uốn cong thay vì giòn, có thể phơi lại dưới nắng nhẹ hoặc sấy ở nhiệt độ thấp. Lưu ý một số dược liệu chứa tinh dầu như quế, hồi, sả, bạc hà không nên phơi nắng gắt lâu vì làm bay hơi tinh dầu; nên hong ở nơi thoáng gió hoặc sấy nhẹ. Để dược liệu nguội hoàn toàn trước khi đóng gói.

Bước 2: Chọn bao bì phù hợp

Loại bao bìƯu điểmLưu ý
Lọ thủy tinh nắp kínKín hơi, không mùi, dễ quan sátNên dùng lọ tối màu hoặc cất trong tủ để tránh ánh sáng
Hộp nhựa thực phẩm có gioăngNhẹ, kín, tiện xếpChọn loại dành cho thực phẩm, không có mùi nhựa
Túi zip dày, hút chân khôngTiết kiệm diện tích, hạn chế không khíDược liệu sắc cạnh có thể làm thủng túi
Bao giấy kraft, túi vảiThoáng, phù hợp dược liệu dùng nhanhKhông chống ẩm tốt trong mùa nồm, nên đặt trong thùng kín

Có thể cho thêm gói hút ẩm loại dùng cho thực phẩm vào hộp. Mỗi loại dược liệu nên để riêng, ghi nhãn tên, ngày mua, nơi mua để tránh nhầm lẫn và dễ theo dõi.

Bước 3: Chọn vị trí cất giữ

  • Nơi khô ráo, thoáng mát, tránh xa bếp nấu, nhà tắm, bồn rửa.
  • Tránh ánh nắng chiếu trực tiếp.
  • Không đặt sát tường dễ thấm, không đặt trực tiếp trên sàn nhà.
  • Xa tầm tay trẻ em, nhất là các dược liệu có độc tính hoặc rượu thuốc.
  • Với lượng nhỏ, dược liệu dễ hỏng có thể bảo quản trong ngăn mát tủ lạnh nếu đựng kín, nhưng tránh lấy ra cho vào nhiều lần vì hơi nước ngưng tụ.

Bước 4: Kiểm tra định kỳ

Nên kiểm tra dược liệu ít nhất vài tuần một lần, thường xuyên hơn trong mùa ẩm. Mở hộp ngửi mùi, nhìn màu sắc, sờ độ khô. Nếu thấy dược liệu hơi ẩm nhưng chưa có dấu hiệu mốc, có thể hong khô lại. Nếu có mọt, cần đánh giá mức độ; mọt nhiều thường kèm theo hư hỏng và nên bỏ.

Dấu hiệu dược liệu đã hỏng, cần bỏ

  1. Có đốm hoặc lớp phấn trắng, xanh, đen, vàng trên bề mặt.
  2. Mùi ẩm mốc, mùi chua, mùi hôi khác thường.
  3. Vón cục, dính, mềm nhũn.
  4. Đổi màu bất thường.
  5. Có nhiều mọt, sâu, mạng tơ.

Đừng cố tiết kiệm bằng cách rửa, phơi lại dược liệu đã mốc. Rủi ro độc tố cho gan lớn hơn nhiều so với giá trị của gói dược liệu.

Thời hạn sử dụng hợp lý

Dược liệu khô không dùng được mãi mãi. Theo thời gian, hoạt chất có thể bị oxy hóa, tinh dầu bay hơi, tác dụng giảm. Với dược liệu mua từ cơ sở có nhãn, hãy theo hạn dùng ghi trên bao bì. Với dược liệu không có hạn dùng, nên mua lượng vừa đủ dùng trong thời gian ngắn thay vì tích trữ nhiều. Những câu hỏi thực tế khác về sắc, hãm, ngâm dược liệu được giải đáp trong bài hỏi đáp về phương thức sử dụng dược liệu khô tại nhà.

Bảo quản nước sắc và dược liệu đã chế biến

Nước sắc dược liệu là môi trường dễ nhiễm khuẩn. Nên dùng trong ngày, để nguội và cất ngăn mát tủ lạnh nếu cần để đến lần uống sau, không để ở nhiệt độ phòng qua đêm. Cao, siro tự làm càng cần cẩn thận vì có đường dễ lên men, mốc. Trà túi lọc tự làm cũng nên đựng kín như dược liệu khô.

Liên hệ với chất lượng và an toàn

Bảo quản tốt là mắt xích cuối cùng trong chuỗi chất lượng dược liệu, sau khâu trồng trọt, thu hái, chế biến và kiểm nghiệm. Một dược liệu tốt nhưng bảo quản kém có thể trở nên vô dụng hoặc có hại. Đây cũng là một nguyên nhân khiến hàm lượng hoạt chất giữa các lô khác nhau, như phân tích trong bài tầm quan trọng của việc định lượng hoạt chất trong dược liệu.

Kết luận

Khô, kín, mát, tối và kiểm tra thường xuyên là năm nguyên tắc đơn giản giúp dược liệu giữ được chất lượng. Khi đã thấy mốc, hãy mạnh dạn bỏ đi. Nếu bạn dùng dược liệu theo bài thuốc dài ngày, hãy mua từ cơ sở uy tín và hỏi dược sĩ, thầy thuốc về cách bảo quản phù hợp với từng vị.

Câu hỏi thường gặp

Dược liệu bị mốc nhẹ có rửa sạch rồi dùng được không?

Không nên. Độc tố nấm mốc có thể đã thấm vào bên trong và khá bền với nhiệt, rửa hay đun sôi không loại bỏ được. Cách an toàn là bỏ dược liệu đã mốc.

Có nên bảo quản dược liệu khô trong tủ lạnh?

Ngăn mát có thể giúp với lượng nhỏ nếu dược liệu được đựng kín. Tuy nhiên, lấy ra cho vào nhiều lần dễ gây ngưng tụ hơi nước. Với lượng lớn, nơi khô ráo thoáng mát trong hộp kín thường phù hợp hơn.

Dược liệu khô để được bao lâu?

Tùy loại dược liệu và điều kiện bảo quản. Hãy theo hạn dùng trên bao bì nếu có. Với dược liệu không nhãn, nên mua vừa đủ dùng trong thời gian ngắn và kiểm tra định kỳ.

Mùa nồm làm sao giữ dược liệu không bị ẩm?

Đựng trong hộp kín có gói hút ẩm thực phẩm, để nơi cao ráo, tránh mở hộp thường xuyên khi trời ẩm, và kiểm tra thường xuyên hơn. Có thể dùng máy hút ẩm trong phòng nếu có.

Bài liên quan